ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ଦୁନିଆର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥା ରଣନୈତିକ ଜଳପଥ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ହେଉଛି ‘ହରମୁଜ୍ ଜଳପଥ’ (Strait of Hormuz)। କିନ୍ତୁ ଆପଣ କେବେ ଭାବିଛନ୍ତି କି ଏହାର ନାମକରଣ କିପରି ହେଲା? ଏହି ଶବ୍ଦଟି ପାରସ୍ୟ, ଜୋରାଷ୍ଟ୍ରିଆନ୍ ନା ଆଉ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବାଣିଜ୍ୟିକ ମାର୍ଗରେ ଗୁଞ୍ଜରିତ ହେଉଥିବା ଏହି ନାମ ପଛର ପ୍ରକୃତ କାହାଣୀ।
ଜଳପଥ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା ଏକ ବନ୍ଦର ନଗରୀ
ବର୍ତ୍ତମାନର ଭୂ-ରାଜନୀତି ଏହି ଜଳପଥକୁ ଏକ ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ଫ୍ଲାସପଏଣ୍ଟରେ ପରିଣତ କରିବା ବହୁ ପୂର୍ବରୁ, ଏଠାରେ ‘ହରମୁଜ୍’ ନାମକ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ବନ୍ଦର ନଗରୀ ଥିଲା। ଏହା ଆଜିର ଇରାନର ଦକ୍ଷିଣ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା ଏବଂ ପରେ ସୁରକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନିକଟସ୍ଥ ଏକ ଦ୍ୱୀପକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିଲା।
- ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ଏହି ସହର ବିଷୟରେ ବହୁତ ପ୍ରଶଂସା କରି ଲେଖିଛନ୍ତି।
- ୧୩ଶ ରୁ ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଭାରତ, ପାରସ୍ୟ ଏବଂ ଆରବ ଜଗତର ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ତଥା ଧନୀ ବାଣିଜ୍ୟିକ କେନ୍ଦ୍ର ପାଲଟିଥିଲା।
କାଳକ୍ରମେ ଏହି ସମୁଦ୍ର ପଥର ନାମ ସେହି ବନ୍ଦର ନାମରେ ନାମିତ ହେଲା। ଅର୍ଥାତ୍ ବନ୍ଦର ନାମରୁ ଜଳପଥର ନାମ ଆସିଛି, ଜଳପଥରୁ ବନ୍ଦରର ନୁହେଁ। ତେବେ ଏହି ହରମୁଜ୍ ସହରର ନାମ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା?
ପାରସ୍ୟ ଉତ୍ସ ଏବଂ ଜୋରାଷ୍ଟ୍ରିଆନ୍ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ
ଅଧିକାଂଶ ଐତିହାସିକଙ୍କ ମତରେ ‘ହରମୁଜ୍’ (Hormuz) ଶବ୍ଦ ପ୍ରାଚୀନ ମଧ୍ୟ-ପାରସ୍ୟ ଶବ୍ଦ ‘ହରମୋଜ୍’ (Hormoz) ବା ‘ଅହୁରା ମାଜଦା’ (Ahura Mazda) ରୁ ଆସିଛି। ‘ଅହୁରା ମାଜଦା’ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରାଚୀନ ପାରସ୍ୟର ଜୋରାଷ୍ଟ୍ରିଆନ୍ (Zoroastrian) ଧର୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ଯାହାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଆଲୋକର ଦେବତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଇସଲାମ୍ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାଚୀନ ପାରସ୍ୟରେ ଜୋରାଷ୍ଟ୍ରିଆନ୍ ଧର୍ମର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥିଲା।
- ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଏହି ନାମର ଭାଷାଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥିଲା।
- ‘ହରମୋଜ୍’ ୟୁରୋପୀୟ ରେକର୍ଡରେ ‘ଓରମୁସ୍’ (Ormus) ପାଲଟିଗଲା। ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଯେତେବେଳେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଦ୍ୱୀପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଏହାକୁ ଏହି ନାମରେ ହିଁ ଡାକୁଥିଲେ।
- ତେଣୁ ଏହି ନାମ ଉଭୟ ପାରସ୍ୟ ଏବଂ ଜୋରାଷ୍ଟ୍ରିଆନ୍ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଏକ ପବିତ୍ର ଧାର୍ମିକ ନାମ ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ଥାନର ନାମରେ ପରିଣତ ହେଲା ଏବଂ ପରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଲା।
ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦରୁ ରଣନୈତିକ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାର୍ଗ
ଆଜି, ହରମୁଜ୍ ଜଳପଥ ଇରାନ ଏବଂ ଓମାନ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ପାରସ୍ୟ ଉପସାଗରକୁ ଓମାନ ଉପସାଗର ଏବଂ ଆରବ ସାଗର ସହ ଯୋଡ଼ୁଛି। ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାର୍ଗରେ ପରିଣତ କରିଛି।
କିନ୍ତୁ ଏହି ନାମ କେବଳ ତେଲ ବାଣିଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନୌସେନା ପାଟ୍ରୋଲିଂର କାହାଣୀ ନୁହେଁ। ଜୋରାଷ୍ଟ୍ରିଆନ୍ ଧର୍ମର ଏକ ପବିତ୍ର ଦୈବୀ ନାମ ପାରସ୍ୟ ଭାଷାରେ ମିଶିଲା, ତା’ପରେ ଏକ ବନ୍ଦର ନଗରୀର ପରିଚୟ ସାଜିଲା ଏବଂ ଶେଷରେ ସେହି ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଜଳପଥର ନାମ ପାଲଟିଲା ଯାହା ଆଜି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ରାଜନୀତି ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛି।
